Cha mẹ có biết? Các mốc phát triển kỹ năng giải quyết vấn đề ở trẻ từ 1-4 tuổi? (Phần 2)

Theo ASQ-3 (Bảng hỏi sàng lọc phát triển theo độ tuổi do các chuyên gia tâm lý giáo dục tại Đại học Oregon, Hoa Kỳ phát triển), kỹ năng giải quyết vấn đề của trẻ em dưới 6 tuổi được đánh giá thông qua:

• Việc trẻ nhận ra vấn đề (khó khăn)

• Việc trẻ thử nhiều cách để giải quyết vấn đề

• Việc trẻ học từ sai lầm

• Việc trẻ chủ động tự tìm cách xử lý

• Việc trẻ dần biết suy nghĩ có mục đích

Trong mỗi giai đoạn khác nhau, tùy thuộc vào nhận thức theo lứa tuổi, các kỹ năng của trẻ sẽ ở các mức độ khác nhau, cao dần: 

Giai đoạn 1 – 2 tuổi: Kỹ năng giải quyết vấn đề của trẻ trong giai đoạn này chưa phải là suy nghĩ phức tạp, mà con khám phá thông qua các hành động. Có thể nói, giai đoạn này xây dựng nền tảng cho tư duy nguyên nhân – kết quả vô cùng quan trọng trong tương lai.

Ở giai đoạn này, trẻ chưa có tư duy, suy nghĩ rõ ràng, mà học thông qua thử – sai – lặp lại với những hành vi tưởng như rất bình thường như: 

• Trẻ thử nghiệm bằng tay, miệng, mắt (VD: con biết sờ vào đồ vật mềm – cứng để cảm nhận, đưa đồ vào miệng rồi lấy ra, quan sát phản ứng của bố mẹ khi mình làm gì đó…)

• Trẻ lặp lại hành vi để xem kết quả (VD: Nhấn nút đồ chơi nhiều lần để nghe lại âm thanh, bật tắt đèn nhiều lần, leo lên leo xuống ghế…)

• Trẻ biết điều chỉnh hành động sau khi thất bại (VD: Con chơi xếp khối, khi khối đổ, con biết xếp thấp hơn.)

Những dấu hiệu trẻ trong giai đoạn 1-2 tuổi gặp khó khăn về kỹ năng giải quyết vấn đề: Cha mẹ lưu ý, nếu trẻ trong độ tuổi từ 1-2 tuổi có các biểu hiện sau đây, rất có thể trẻ đang gặp khó khăn về kỹ năng giải quyết vấn đề mà cụ thể là việc học từ trải nghiệm:

• Trẻ ít tò mò, không thích khám phá đồ vật

• Trẻ chỉ dùng một cách duy nhất để giải quyết vấn đề (ví dụ: chỉ lắc đồ chơi, không thử bóp, xoay)

• Khi đồ chơi trẻ đang chơi không hoạt động, trẻ bỏ chơi luôn

• Không cố gắng lấy đồ ngoài tầm với

• Chưa biết điều chỉnh hành động sau khi thất bại

Giai đoạn 2–3 tuổi: Trẻ không bỏ cuộc ngay, mà bắt đầu thử phương án khác. Trong giai đoạn này, trẻ học cách linh hoạt trong hành động. Biểu hiện của kỹ năng giải quyết vấn đề của trẻ trong giai đoạn này thể hiện qua việc:

• Trẻ bắt đầu nhận biết “cách này không hiệu quả”. (VD: Khi cần lấy đồ vật ở trên cao ngoài tầm với, con biết kéo ghế lại và trèo lên để lấy.)

• Trẻ biết thử nhiều cách khác nhau để giải quyết một vấn đề. (VD: Khi chơi xe thả khối mà con không đưa được khối vào ô, con biết thử các ô khác.)

• Trẻ bắt đầu biết nhờ hỗ trợ. (VD: Khi muốn mở hộp thiếc lấy bánh mà không mở được nắp, con xoay, kéo hộp rồi nhờ bố mẹ.)

Những dấu hiệu trẻ trong giai đoạn 2-3 tuổi gặp khó khăn về kỹ năng giải quyết vấn đề: Trẻ từ 2-3 tuổi rất có thể chưa hình thành được tư duy linh hoạt, gặp khó khăn về kỹ năng giải quyết vấn đề nếu có các biểu hiện sau: 

• Khi gặp khó khăn, trẻ không suy nghĩ hay thử giải quyết vấn đề mà gọi người lớn ngay

• Trẻ chỉ giải quyết vấn đề theo một cách quen duy nhất, ít thử cách khác

• Trẻ hay cáu gắt khi không giải quyết được vấn đề.

• Trẻ không biết nhờ giúp đúng cách

• Trẻ lặp lại sai lầm mà không thay đổi

Giai đoạn 3–4 tuổi: Trẻ bắt đầu biết giải quyết vấn đề có mục đích, biết  suy nghĩ trước khi làm một việc nào đó. Trong giai đoạn này, trẻ đã có tư duy định hướng mục tiêu. Biểu hiện của kỹ năng giải quyết vấn đề của trẻ trong giai đoạn 3-4 tuổi thể hiện qua việc:

• Trẻ bắt đầu biết lên kế hoạch đơn giản. (VD: Khi chơi xếp khối mà tháp hay đổ, con chọn khối to và để phía dưới trước, con biết chuẩn bị giấy và bút trước khi vẽ…)

• Trẻ biết chọn công cụ phù hợp để giải quyết vấn đề. (VD: Con biết tìm giỏ khi mẹ yêu cầu dọn đồ chơi, con biết tự lấy giày/dép khi bố cho đi chơi…)

• Trẻ biết học từ trải nghiệm trước. (VD: lần trước chạy nhanh con bị vấp ngã ở cửa, lần sau con chạy chậm lại khi đến cửa…)

Những dấu hiệu trẻ trong giai đoạn 3-4 tuổi gặp khó khăn về kỹ năng giải quyết vấn đề: Các biểu hiện sau đây tiết lộ trẻ 3-4 tuổi đang gặp khó khăn trong việc lập kế hoạch nói riêng và kỹ năng giải quyết vấn đề nói chung:

• Trẻ làm mọi việc không có mục đích

• Trẻ chưa biết chọn công cụ phù hợp để giải quyết vấn đề

• Trẻ không nhớ kinh nghiệm trước

• Trẻ dễ hoảng khi gặp tình huống mới

Nếu cha mẹ nhận thấy kỹ năng giải quyết vấn đề của con kém hoặc chậm trễ so với mốc phát triển thông thường, hãy liên hệ ngay với BrainCare để được các chuyên gia khám, đánh giá và hỗ trợ kịp thời. Tại Viện Tâm lý Giáo dục BrainCare, đội ngũ tiến sĩ, thạc sĩ giáo dục đặc biệt giàu kinh nghiệm đã đồng hành với hơn 10.000 gia đình trong hành trình đánh giá và hỗ trợ phát triển cho trẻ. BrainCare luôn sẵn sàng trở thành người bạn đồng hành đáng tin cậy của cha mẹ, cùng nuôi dưỡng một thế hệ trẻ em khỏe mạnh cả về thể chất lẫn tinh thần.